Istorijat Katedre

Katedra za opštu književnost i teoriju književnosti Filološkog fakulteta izdanak je ustanove koja datira od 1873. godine, kada je na Velikoj školi, iz koje je nastao Univerzitet u Beogradu, osnovana Katedra za opštu istoriju književnosti. Za razliku od nekih drugih kultura, pa i onih "velikih", akademsko proučavanje opšte, uporedne ili "svetske" književnosti kod nas ima veoma dugu i plodnu tradiciju. Kod nas se ova vrsta nastave izvodi još od 1852. godine, kada je Matija Ban, u nameri da svojim slušaocima omogući da se kritički, sa stanovišta slovenskog književnog nasleđa, upoznaju s francuskom literaturom, na beogradskoj Velikoj školi održao predavanje o "francusko-slavjanskoj prispodobljenoj", odnosno  uporednoj književnosti.

Dodavši istoriji opšte književnosti proučavanje estetike i filologije, zamisao Matije Bana nastavili su da sprovode Aleksa Vukomanović i Đura Daničić, ali se opšta književnost ipak studirala samo kao pomoćni predmet sve do 13. jula 1873. godine, kada je kneževskim ukazom za "suplenta Velike škole a za Katedru opšte istorije literature s naročitim pogledom na literaturu Slovena i Srba" postavljen Svetomir Nikolajević. Tog datuma zvanično je konstituisana Katedra za opštu književnost, a Beogradski univerzitet, i srpska nauka i kultura uopšte, dobili su ovu vrstu studija pre Sorbone, Strazbura ili Ženevskog univerziteta.

Svetomir Nikolajević je držao katedru za opštu književnost narednih dvadeset godina kada je, zbog brojnih političkih i državnih obaveza, morao da je prepusti svom učeniku i mlađem kolegi, Bogdanu Popoviću. Prvi srpski stručno školovani istoričar književnosti, diplomac Sorbone, Bogdan Popović, postavio je temelje proučavanju književnosti kakvo se i dan danas neguje na našoj Katedri. On je započeo novu, za ono vreme gotovo revolucionarnu pedagošku praksu koja je studentu davala aktivniju ulogu u nastavi i pripremala ga da samostalno kritički prilazi književnim delima. U nastavi književnosti, Popović je akcenat premestio sa istorije na teoriju književnosti, što je takođe, i u evropskim i u svetskim okvirima, tada bio pionirski poduhvat.

Jedno kraće vreme, od 1901. do 1905. godine, Popoviću je saradnik u nastavi bio Jovan Skerlić, koji je predavao francuski jezik i književnost i teoriju književnosti. Posle Skerlićevog odlaska sa Katedre, pa sve do Popovićevog penzionisanja, Katedra je imala kadrovskih problema. Dolazila su pojačanja u vidu mladih asistenata i docenata, Vojislava M. Jovanovića, Milana Bogdanovića, Vinka Vitezice, ali se niko nije duže zadržao na Katedri. Zbog toga je 1929. godine, posle Popovićevog odlaska u penziju, ona bila zvanično ukinuta. Teorija književnosti je ostala obavezan, a uporedna književnost izborni predmet na ostalim grupama za književnost Beogradskog univerziteta. Krajem dvadesetih godina prošlog veka Katedra za opštu književnost je odigrala ulogu matice u stvaranju više katedara za strane jezike i književnosti, koje su se od nje odvajale i osamostaljivale.

Tokom Drugog svetskog rata nastava iz uporedne književnosti i teorije književnosti na Beogradskom univerzitetu potpuno je ugašena. Posle rata nastavu teorije književnosti držao je dr Vido Latković, profesor jugoslovenske književnosti, a oktobra 1949. za docenta za svetsku književnost izabran je Vojislav Đurić. Kao rukovodilac seminara za opštu književnost od 1951. godine, on je 1954. obnovio Katedru, organizovao nastavu i odredio fizionomiju plana i programa nove grupe. Ne manja zasluga profesora Đurića od samog obnavljanja Katedre sastoji se u tome što je tokom čitavog svog radnog veka neumorno radio na podizanju nastavnog i naučnog kadra za izučavanje književnosti. Njegova je i sasvim originalna zamisao programa studija, koncepcija opšte književnsoti kakva je tada bila, a i danas je to ostala, potpuno jedinstvena u svetu.

Vojislav Đurić određujuje fizionomiju plana i programa nove grupe pridajući poseban značaj, kao i njegov prethodnik Bogdan Popović, nastavi teorije književnosti. Uz poetiku, estetiku, istoriju umetnosti i filozofije, na obnovljenoj Katedri glavni predmet studija bila je, i još uvek jeste, istorija svetske literature, od Epa o Gilgamešu i Biblije do Borhesa i Nabokova. Program Katedre za opštu književnost raznovrstan je u teorijskom smislu; studenti naše grupe su i tada, a i kasnije, proučavali sve najznačajnije književno-teorijske metode, od pozitivističkog i istorijsko-biografskog pristupa, preko formalizma, nove kritike i strukturalizma, do poststrukturalizma, studija roda i novog istorizma.

Nezavisno od konkretnog metoda proučavanja, na Katedri za opštu književnost i teoriju književnosti, književnost je uvek posmatrana kao književnost, kao umetnost reči, a prednost je davana takvim pristupima u proučavanju literature koji su u prvi plan isticali njenu specifičnost. U poslednjih pedeset godina na našoj Katedri nastavu sz držala neka od najznačajnijih imena domaće nauke o književnosti, između ostalih, Raško Dimitrijević, Milan V. Dimić, Radoslav Josimović, Dragan Nedeljković, Ivana Bogdanović, Vladeta Košutić, Pero Mužijević, Zoran Gavrilović, Nikola Milošević, Vladislava Ribnikar, Zoran Milutinović, Ivo Tartalja, Svetozar Petrović, Leon Kojen, Ljubiša Jeremić, Vladeta Janković. U tesnoj vezi s Katedrom, na Filološkom fakultetu je 1960. godine osnovan Centar za teoriju književnosti i umetnosti koji se ubrzo osamostalio u Institut za književnost i umetnost. U Institutu, od samog početka, a i danas, radi veliki broj naših studenata.

U svom dugom veku Katedra je, zahvaljujući solidarnosti svojih nastavnika i studenata, uspešno prebrodila različite krize, od kojih je jedna od najtežih bila ona iz 1998-1999 godine, kada je od socijalističko-radikalske vlasti nametnuti dekan Radmilo Marojević, pod zaštitom Miloševićevog Zakona o Univerzitetu i pod izgovorom reorganizacije Filološkog fakulteta, Katedru rasformirao, jedan deo nastavnika i saradnika otpustio, a ostale suspendovao i uputio na "naučni rad". Sada, kada je vreme u kojem su nastavnici i saradnici ove Katedre, samo zato što govore strane jezike i bave se izučavanjem stranih literatura, optuživani da više vole tuđe od svojega i da su zagovornici tuđih načina mišljena, nadamo se, zauvek za nama, Katedra za opštu književnost i teoriju književnosti može da se posveti pitanjima struke i nauke.

Profil studija

Dok su studije opšte književnosti krajem 19. veka predstavljale veliki pomak u visokom obrazovanju, danas su one nezamenljiv deo svake međunarodno priznate ustanove koja se bavi društvenim i humanističkim naukama. Glavni predmeti proučavanja četvorogodišnjih studija (tj. u trajanju od osam semestara) na Katedri za opštu književnost i teoriju književnosti jesu istorija svetske književnosti, teorija književnosti, metodologija nauke o književnosti i estetika. Struktura i sadržaj programa uključuju i kurseve (obavezne i fakultativne) iz istorije umetnosti, nacionalnog i stranih jezika, opšte lingvistike, kulturologije i istorije filozofije, te stoga pružaju sveobuhvatno obrazovanje u oblasti humanističkih nauka.

Proučavanje opšte književnosti kakvo se praktikuje u Beogradu jedinstveno je u savremenom svetu. Na velikim univerzitetima u Evropi i Americi većina starih katedara za opštu ili komparativnu književnost, koje su bile osnivane u prvoj polovini 20. veka, kada je naša disciplina bila na vrhuncu, ugašene su ili su transformisane u studije kulture i istorije civilizacije. Literatura se sve manje izučava kao literatura, kao samostalan predmet, kao umetnost koja poseduje svoje sopstvene i specifične izražajne mogućnosti, a sve više u okviru kurseva iz istorije, teorije filma, filozofije, psihologije i sociologije.

Po tradicionalnom, humanističkom pristupu književnosti, koji podrazumeva paralelno proučavanje istorije i teorije literature, beogradska Katedra za opštu književnost i teoriju književnosti ostala je verna prvobitnim načelima ove vrste studija. U tome ne treba videti znak zaostajanja za svetom; oslanjanje na tradicionalne vrednosti, uz neprekidno reformisanje i osavremenjivanje ove vrste studija, može se shvatiti samo kao prednost domaće nauke o književnosti. Potraje li ovakvo stanje u svetskoj komparatistici, Beograd će uskoro postati jedino mesto na kugli zemaljskoj na kojem se Biblija, Homer, Dante i Prust izučavaju uporedno, kao deo opšteg književnog nasleđa, a Katedra za opštu književnost i teoriju književnosti dobiće potvrdu jednog od najstarijih srpskih "brendova".

Oslanjanje na tradiciju ne sprečava nas da naše studije kontinuirano unapređujemo u skladu sa zahtevima savremene nauke, kao i sa potrebama savremenog društva. Plan i program Katedre reformisanu su u skladu s Bolonjskom deklaracijom, a četvorogodišnjim studijama dodata je i peta, takozvana master godina. Program je rasterećen i osavremenjen, a broj obaveznih predmeta je smanjen u korist izbornih programa. Tokom čitavih studija, studenti naše Katedre mogu da biraju predmete i sa drugih grupa i seminara na Filološkom fakultetu, a poznavanje najmanje dva strana jezika je obavezno. Naši profesori uključeni su u rad i na doktorskim studijama Filološkog fakulteta, gde svojim mentorskim radom i predavanjima doprinose školovanju novih stručnjaka i, samim tim, očuvanju tradicije naše struke.

Katedra raspolaže svojom bibliotekom, čiji je fond delom sačuvan i preuzet iz fonda predratnog seminara, a kasnije kontinuirano bogaćen novom stručnom literaturom. U fondu naše biblioteke sada se nalazi 22.000 knjiga i časopisa na srpskom i glavnim svetskim jezicima.

Diplomci i njihova karijera

Prvi diplomac obnovljene Katedre za opštu književnost i teoriju književnosti bio je Danilo Kiš, koji je docnije postao jedan od najpoznatijih jugoslovenskih pisaca u međunarodnim okvirima. Na katedri je 1995. godine po njegovom imenu ustanovljena nagrada koja se svake godine dodeljuje za najbolje studentske radove.

Naredne generacije studenata, uključujući i najskorije, takođe su postigle velike uspehe u toku studija i docnije karijere, nadmećući se podjednako za intelektualna priznanja i visoke položaje u javnim poslovima. Raspon oblasti u kojima diplomci Katedre za opštu književnost i teoriju književnosti predstavljaju vodeće profesionalce širok je i kreće se od specijalističkog usavršavanja u oblasti proučavanja književnosti, preko književne kritike, novinarstva, prevodilaštva i biblotekarstva, do organizacije delatnosti u oblasti kulture, izdavaštva i rada u telima vlade, diplomatije i međunarodnih organizacija i fondacija.

Danas, bez lažne skromnosti, slobono možemo reći da su posledice višedecenijskog rada Katedre za opštu književnost i teoriju književnosti u srpskoj književnosti i kulturi neizbrisive. Pri tom ne mislimo samo na studente koji su “svetsku” književnost studirali kao svoj glavni predmet, već i na one koji su ovaj predmet izučavali tokom četiri ili šest semestara, na  grupama za nekadašnju jugoslovensku, a danas srpsku književnost i jezik na Filološkom fakultetu. Od studenata koji su se oblikovali na našoj Katedri naša nauka i književnost, kultura i prosveta imale su takvih koristi da se sve ne bi ni mogle pojedinačno nabrojati.

Istorijat Katedre možete preuzeti OVDE.

Emisiju Radio Beograda 2 posvećenu svečanoj akademiji povodom 100 godina od rođenja Vojislava Đurića možete preslušati OVDE.